Website họ Nguyễn Việt Nam - Nơi mọi người trong họ tộc sum vầy

Nội dung:

BÀI PHẢN BIỆN TRONG HỘI THẢO VỀ VỀ THƠ ĐƯỜNG LUẬT THỜI NHÀ NGUYỄN NGÀY 3/8/2025

Thơ ca là chiếc nôi nuôi dưỡng tâm hồn chúng ta mỗi ngày một màu mỡ, tươi tốt hơn. Đặc biệt, những bài thơ Đường giúp truyền tải tiếng lòng, bộc lộ được những cảm xúc chân thật nhất của thế giới nội tâm con người. Với cách gieo vần độc đáo, hình thức đa dạng, thể thơ này đã để lại một dấu ấn khó quên trong lòng độc giả. 

Nhà Nguyễn – một trong những triều đại quan trọng trong lịch sử Việt Nam, kéo dài từ năm 1802 đến năm 1945. Đây là giai đoạn phát triển văn hóa vượt bậc với sự ra đời của các danh nhân văn hóa cùng các tác phẩm nổi tiếng như Nguyễn Du với “Truyện Kiều”, Hồ Xuân Hương với “Xuân Hương thi tập”,..

Vương triều nhà Nguyễn cũng có một đóng góp không nhỏ cho thơ văn. 13 đời vua của Nguyễn triều ai ai cũng có niềm yêu thích đặc biệt với thi ca.

Với đề tài “Hội thảo về thơ Đường luật thời Nguyễn” tôi xin nêu một vài ý về cái hay cái đẹp của các bài thơ Đường mà các vị Vua thời Nguyễn đã làm đặc biệt với vua Thiệu Trị (hay Nguyễn Phúc Miên Tông) là một trong những “ông vua làm thơ” nổi tiếng. Tác phẩm đặc biệt nhất của ông chính là bài thơ “Vũ trung sơn thủy” (Non nước trong mưa) được khảm xà cừ trên hai bức vách gỗ của cung điện Long An (Huế).

 

 

Bài thơ “Vũ trung sơn thủy” được khảm xà cừ trên hai bức vách gỗ của cung điện Long An

Bài thơ được làm theo thể hồi văn thi, tức là đọc xuôi hay đọc ngược thì câu thơ, bài thơ đều có nghĩa. Thể loại này chú trọng kỹ xảo sử dụng từ ngữ, một tác phẩm chỉ có số lượng từ nhất định nhưng lại có thể thay đổi trật tự từ một cách linh hoạt để đọc theo nhiều cách khác nhau.

Sách “Nhạc phủ cổ đề yếu giải” thời Đường viết rằng: “Thơ hồi văn, đọc đi đọc lại, đều ngâm xướng mà thành văn vậy”. Bản thân vua Thiệu Trị không đưa ra lời giải cho bài thơ mà chỉ gợi ý về cách đọc và thách các quan đại thần tìm ra 64 cách đọc trong mỗi bài thơ đó. Có thể xem “Vũ trung sơn thủy” của vua Thiệu Trị là một trong những đỉnh cao của hồi văn thi trong lịch sử văn học Việt Nam. 

Năm 1972, trên tạp chí của Hội Nghiên cứu Đông Dương, Pierre Daudin, một học giả phương Tây, đã giải ra 12 bài thất ngôn bát cú. Năm 1995 nhà nghiên cứu Hán Nôm Nguyễn Tân Phong tìm ra đúng 64 cách. Năm 1998, Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn tìm thêm 64 cách nữa, tức là tới 128 bài trên một bài thơ. Như vậy là bài thơ với chỉ 56 chữ Hán nhưng lại có đến 128 cách đọc với các kiểu liên hoàn vô cùng phức tạp: liên hoàn thẳng, liên hoàn vòng quanh, liên hoàn một chiều, liên hoàn hai chiều, liên hoàn đối xứng và không đối xứng…( Bài thơ “Vũ trung sơn thủy” là một trong những đỉnh cao của hồi văn thi trong lịch sử văn học Việt Nam của Xuân Nghiêm  - https://goutrends.com/ ngày 28/4/2024)).¹

Dưới đây là một số cách đọc bài thơ đã được cụ Bùi Văn Chất – Phó Chủ nhiệm CLB Hán Nôm Nghệ An giới thiệu trong Tạp chí Hán Nôm, Số 5 (84) năm 2007.

Xin Dịch từ nguyên bản

Dồn mưa nước cuộn triều dâng ngập
Lộng gió sông dào bến biếc xanh
Non phủ kín mây tuôn tới tấp
Sóng khêu thưa giọt gõ lanh canh
Lan man suối trải rêu tươi mập
Sóng sánh cồn vươn cỏ tốt xanh
Nhàn thoáng một câu, thuyền nhẹ tắp
Dóng rừng dăng kéo én bay nhanh

Rồi Đọc ngược; Đọc 5 chữ sau; Từ bản 3, giữ nguyên câu, đọc ngược; Từ bản 1, giữ nguyên câu, đọc ngược; Theo bản 1 đọc ngược, đảo vế từng cặp theo thứ tự 2-1, 4-3, 6-5, 8-7 v. v và v.v. Cứ thế suy ra 64 bài, đọc đủ. Nhờ âm đơn của từ tiếng Việt, Hán Việt, mà ta lợi dụng tối đa lợi thế ấy, khi chọn lựa được từ thích hợp. Ấy cũng là một thú chơi thơ.

Thi phẩm “Vũ trung sơn thủy” có thể coi là một kiệt tác của nghệ thuật trung đại Việt Nam, bên cạnh đó, bức khảm của bài thơ còn là sự kết hợp giữa tài hoa của nghệ nhân chạm khắc và tâm hồn thi sĩ của hoàng đế Thiệu Trị.

Một bài thơ khác của vua Thiệu Trị cũng sử dụng thể hồi văn thi là “Phước Viên Văn hội lương dạ mạn ngâm”,(Xuân trong vườn Thiệu Phương) tuy không nổi tiếng bằng nhưng cũng không thể nói là kém hơn bài thơ này. (Bài thơ Xuân trong vườn Thiệu Phương của vua Thiệu Trị https://cand.com.vn/)

Trong các châu bản, mộc bản triều Nguyễn - hai di sản tư liệu thế giới, có nhiều thông tin cụ thể về việc sáng tác thơ ca của vua.

Cuốn Thơ vua và suy ngẫm của tác giả Nguyễn Phước Hải Trung (xuất bản năm 2021) trích dẫn tư liệu Viện Hán Nôm cho biết trong 63 năm (từ 1820 đến 1883), vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đã sáng tác 15.097 bài. "Đó là một số lượng trước tác cực kỳ lớn, thực sự đã tạo nên kỷ lục thi ca trong lịch sử văn chương của Việt Nam". Ngoài ra, các vua khác cũng có không ít tác phẩm thơ.

Chủ đề sáng tác của các vua đa dạng, từ những thú vui đời thường, phong cảnh đến cuộc sống nhân dân, vận mệnh đất nước... Theo cuốn Đại Nam thực lục, vua Minh Mạng từng nói việc sáng tác thơ rất tự nhiên:  "Thơ trẫm làm không cần khéo léo, chỉ luôn miệng ngâm ra để nói chí mình thôi. Những bài ban cho ấy đều nói về việc kính trời lo dân, mong tạnh cầu mưa, để các khanh biết ý trẫm, không phải vụ lời văn hoa mà đua hay với văn sĩ đâu". Theo Mộc bản từ Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, vua Minh Mạng vốn học rộng, có tài thơ văn. Vua sáng tác khoảng hơn 3.500 bài, đa dạng thể loại.²

Vua cũng tự răn mình với bài Tự huấn: "Quân đạo quý nạp ngôn/ Những phân biệt tà chính/ Chính ngôn tất miễn tòng/ Tà ngôn vật khả thính/ Gian quý vi thân gia/ Trung thành mưu quốc chính/ Hào ly thiên lý sai/ Nhật dạ trừng tâm kính" (Nghĩa là Đạo vua phải lắng nghe/ Luôn phân biệt tà chính/ Tin dùng lẽ thẳng ngay/ Chớ nghe lời xu nịnh/ Kẻ gian lo nhà mình/ Người trung chăm triều chính/ Sai một li đi một dặm/ Ngày đêm lòng như kính.

Trong chuyến tuần du miền Bắc mùa xuân năm 1842, vua Thiệu Trị làm 173 bài thơ, trong đó có vịnh sông Vĩnh Định, Ái Tử, Linh Giang... Trong đó, 160 bài được lựa chọn thành tập Ngự chế Bắc tuần. Nội các xin đưa 18 bài khắc vào bia đá, dựng bên phải đường đi. Trong đó, có bài Quá Hoành Sơn quan, được dựng bia ở vách núi của dãy Hoành Sơn ở Kỳ Nam, Hà Tĩnh.

 

 

Bản dập Mộc bản sách Ngự chế thi nhị tập, quyển 1, mặt khắc 1, về thơ tết Nguyên đán năm Tân Mão của vua Minh Mạng. Ảnh: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV

Vua cũng dùng thơ để gửi gắm nỗi niềm, trăn trở trước vận mệnh đất nước. Ngày 10/8/1859, vua Tự Đức làm một bài thơ về đánh giặc mang tên Trách kỷ, thể ngũ ngôn cổ phong. Châu bản triều Nguyễn, Tự Đức, tập 303, tờ 284 ghi: "Hoàng thượng lòng lo phiền, không điều gì là không nghĩ tới. Chúng thần ngu muội vô trạng, đã không làm vơi được nỗi ưu phiền, thật có tội không làm tròn chức phận".

Năm 1902, khi được mời đến Hà Nội dự lễ khánh thành cầu Long Biên, nghĩ về những người dân bỏ mạng khi xây cầu, vua Thành Thái viết bài Vô đề bày tỏ xót xa. Trong thời gian bị lưu đày, vua Duy Tân cũng sáng tác một số bài thơ tiếng Pháp bày tỏ nỗi lòng xa xứ hoặc tặng Vương phi Mai Thị Vàng.

Các hoàng đế còn dùng thơ như phần thưởng khích lệ. Bản tấu của Nội các năm 1847 cho biết vua Thiệu Trị làm thơ ghi việc xa giá đến cung Bảo Định ban yến tiệc cho tướng sĩ.

Năm 1859, hoàng đế Tự Đức ban thưởng thơ cho Nguyễn Tri Phương. Văn bản Nội các viết: "Gần đây trong kinh mưa gió mấy ngày liền. Trẫm ở trong cung còn thấy lạnh, huống hồ nơi sa trường sương gió, sao chịu nổi, lòng lại nhớ mong, bất giác nghĩa tình phát ra, bèn làm một bài thơ thất ngôn, nhân đó cởi chiếc áo chống lạnh đang dùng gửi cùng bài thơ để Tứ đẳng thị vệ Phạm Quý mang ban cho Tổng thống. Ngoài ra từ tham tá trở xuống đợi sẽ tiếp tục ban cấp sau". (Tình yêu thơ ca của các vua triều Nguyễn - https://vnexpress.net/ ngày 12/2/2023)

Hà Nội, ngày 15/1/2025

Ts. Nguyễn Văn Kiệm

Tài liệu tham khảo

< >https://goutrends.com/ ngày 28/4/2024)https://vnexpress.net/ ngày 12/2/2023)https://cand.com.vn/ ngày 07/02/2020https://www.facebook.com/100071165054110/posts/902400463882245/ 

 

 

Trích nguồn: HỌ NGUYỄN VIỆT NAM