Website họ Nguyễn Việt Nam - Nơi mọi người trong họ tộc sum vầy

NHỮNG TẤM GƯƠNG LIÊM CHÍNH CỦA CÁC VUA QUAN QUA CÁC THỜI ĐẠI Ở VIỆT NAM (Bài chín)

Ngày đăng: 16/07/2026
Tóm tắt:

NHỮNG TẤM GƯƠNG LIÊM CHÍNH CỦA CÁC VUA QUAN QUA CÁC THỜI ĐẠI Ở VIỆT NAM (Bài chín)

Nội dung:

Bài chín

IX. Những vua, quan liêm chính trong thời đại nhà Nguyễn

Thời kỳ nhà Nguyễn (1802 – 1945) là triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam. Đây là giai đoạn Nho giáo được củng cố rất mạnh mẽ, và nhà Nguyễn cũng ban hành bộ luật Gia Long với những hình phạt cực kỳ nghiêm khắc đối với tội tham nhũng (quan lại ăn hối lộ từ 20 lạng bạc trở lên có thể bị khép tội chết).

Chính trong kỷ cương nghiêm ngặt này, triều Nguyễn đã sản sinh ra những tấm gương liêm chính, khắc khổ và chính trực lưu danh sử sách. Dưới đây là những nhân vật tiêu biểu:

9. 1. Tổng đốc Nguyễn Văn Hiếu (1747 – 1835)

Nguyễn Văn Hiếu (còn gọi là Nguyễn Văn Thành) làm quan trải qua các triều Gia Long và Minh Mạng, từng giữ chức Tổng đốc Định Tường, nổi tiếng là vị quan thanh liêm tột cùng.

"Nhất sinh thanh bạch": Nắm quyền cai quản một vùng đất Nam Bộ trù phú, nơi giao thương sầm uất, nhưng ông sống một cuộc đời khắc khổ như một nông dân. Căn nhà của ông ở quê nhà chỉ là mái tranh vách đất.

Gia cảnh bần hàn khi lập công lớn: Có câu chuyện kể rằng khi ông thăng chức và di chuyển nơi làm việc, tài sản của vị Tổng đốc này chỉ gói gọn trong vài bộ quần áo cũ và mấy hòm sách. Khi ông mất, hoàng đế Minh Mạng đã phải thốt lên khen ngợi tính thanh liêm của ông và ban tiền bạc để gia đình lo liệu việc tang ma vì trong nhà không có tiền dự trữ.

9. 2. Kinh lược sứ Nguyễn Công Trứ (1778 – 1858)

Nguyễn Công Trứ là một nhà quân sự, nhà kinh tế và là một vị quan có tính cách vô cùng độc đáo, cương trực dưới triều Nguyễn.

Chí công vô tư trong khẩn hoang: Khi giữ chức Dinh điền sứ tổ chức khai hoang lập ra hai huyện Tiền Hải (Thái Bình) và Kim Sơn (Ninh Bình), ông nắm quyền sinh sát và phân chia hàng vạn mẫu ruộng đất mới. Tuy nhiên, ông thực hiện công khai, minh bạch, chia đều cho dân nghèo mà tuyệt đối không tơ hào một tấc đất hay nhận một đồng tiền lót tay nào của bọn cường hào.

Sống ngạo nghễ, coi khinh của cải: Trải qua nhiều thăng trầm, từng bị giáng xuống làm lính trơn rồi lại thăng lên Thượng thư, Nguyễn Công Trứ luôn giữ nếp sống đạm bạc. Khi về hưu, ông cưỡi bò vàng, treo một chiếc mo cau sau đuôi bò để biểu thị sự thanh thản, không mang theo của cải gì từ chốn quan trường.

9. 3. Thần Siêu Nguyễn Văn Siêu (1799 – 1872)

Được mệnh danh là "Thần Siêu" (trong cặp danh sĩ Thần Siêu, Thánh Quát), ông làm quan đến chức Án sát (đứng đầu cơ quan tư pháp và hình án ở tỉnh) dưới triều Tự Đức.

Chấp pháp nghiêm minh, bảo vệ công lý: Với cương vị là người cầm cân nảy mực xử lý kiện tụng, Nguyễn Văn Siêu nổi tiếng là người "xử án theo luật chứ không xử theo tiền". Bọn nhà giàu, cường hào mang vàng bạc đến phủ của ông để chạy tội đều bị ông nghiêm trị và tịch thu tang vật.

Trả áo từ quan để giữ vẹn khí tiết: Khi thấy triều chính bắt đầu có sự nhiễu nhương, một số vụ án bị can thiệp bởi quyền lực của hoàng thân quốc thích, ông đã dũng cảm từ quan về quê dạy học, viết sách và xây dựng Tháp Bút, Đài Nghiên tại Hồ Gươm, giữ trọn cốt cách trong sạch của một bậc trí thức.

9. 4. Thượng thư bộ Lại Nguyễn Bỉnh Đức

Dưới triều vua Tự Đức, Nguyễn Bỉnh Đức giữ chức Thượng thư bộ Lại – cơ quan chịu trách nhiệm tuyển dụng, bổ nhiệm và thăng chức cho toàn bộ quan lại trong cả nước.

Lá chắn chống "chạy chức, chạy quyền": Đây là vị trí béo bở nhất mà bọn đầu cơ chính trị luôn tìm cách tiếp cận để đút lót. Nguyễn Bỉnh Đức đã thiết lập một kỷ cương cực kỳ nghiêm ngặt: Ông không bao giờ tiếp quan chức địa phương tại nhà riêng. Mọi việc thăng giáng quan lại đều được ông đưa ra bàn bạc công khai tại triều đình dựa trên sổ sách sát hạch công trạng thực tế.

Nhờ sự liêm chính của ông, bộ máy hành chính thời kỳ đó đã sàng lọc được rất nhiều quan tham, nâng đỡ những vị quan thực sự có lòng với dân.

9. 5. Khâm sai đại thần Phan Thanh Giản (1796 – 1867)

Phan Thanh Giản là vị Tiến sĩ đầu tiên của vùng đất Nam Kỳ, làm quan trải qua 3 triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, giữ những chức vụ cao nhất như Thượng thư, Cơ mật viện đại thần.

Mẫu mực về sự thanh liêm: Dù đi sứ sang Tây, tiếp xúc với nền văn minh xa hoa và nắm giữ các trọng trách ngoại giao, ký kết thương mại, Phan Thanh Giản vẫn giữ lối sống giản dị đến mức khắc khổ. Ông nổi tiếng là người không bao giờ nhận quà cáp biếu xén của cấp dưới hay đối tác ngoại bang.

Chết tay trắng để giữ trọn lòng trung chính: Khi không thể giữ được 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ trước sức mạnh quân sự của thực dân Pháp, để giữ trọn khí tiết của một vị đại thần liêm chính không chịu đầu hàng hay hợp tác với giặc, ông đã tuyệt thực suốt 17 ngày, sau đó uống thuốc độc tự tử. Trước khi chết, ông dặn con cháu chỉ ghi trên bia mộ mấy chữ đơn sơ: "Lương khê Phan Hiệp biện đại học sĩ thần miếu" chứ không phô trương công trạng.

Lời kết: Sự liêm chính của các vị quan thời nhà Nguyễn thể hiện rõ nét tư tưởng "Quan là đầy tớ, là cha mẹ của dân (phụ mẫu chi dân)" theo nghĩa tích cực nhất. Họ hiểu rằng, trong một triều đại phong kiến có chế tài lập pháp nghiêm khắc như nhà Nguyễn, người làm quan nếu không giữ được chữ "Liêm" thì không chỉ tự rước họa vào thân mà còn làm suy sụp cả một vương triều.

Hà Nội, ngày  16/7/2026

Người sưu tầm và viết bài

Ts. Nguyễn văn Kiệm – Chủ tịch HĐHNVN

Trích nguồn: HỌ NGUYỄN VIỆT NAM